Doç. Dr. Yıldız YİĞİT

Kemoterapi, hedefe yönelik tedaviler, immünoterapi veya kök hücre nakli sonrası dönemde bazı beslenme sorunları gelişebilir. Bu durumların çoğu geçicidir ve doğru beslenme stratejileri ile yönetilebilir.

Ağız Kuruluğu (Xerostomi)
Bazı tedaviler tükürük bezlerini etkileyebilir ve ağız kuruluğuna neden olabilir. Bu durum yemek yemeyi zorlaştırabilir ve ağız yaralarına yatkınlığı artırabilir.
Ne yapabilirsiniz?

• Gün boyunca sık aralıklarla su için.
• Şekersiz sakız veya pastiller tükürük üretimini artırabilir.
• Yemekleri sos, yoğurt veya zeytinyağı ile yumuşatarak tüketin.
• Çok kuru, sert veya baharatlı yiyeceklerden kaçının.
• Alkol içeren ağız gargaraları ağız kuruluğunu artırabilir.

Tat Değişikliği veya Tat Kaybı
Kemoterapi ve bazı hedefe yönelik tedaviler tat alma duyusunda değişikliklere neden olabilir. Bazı hastalar yiyecekleri metalik tatta, bazıları ise daha tatsız algılayabilir.
Bu durum çoğu hastada geçicidir ve genellikle tedavi bittikten sonra birkaç hafta içinde düzelse bile bazen daha uzun zaman gerekebilir.

Ne yapabilirsiniz?

• Yemeklere limon, taze otlar ve hafif baharatlar eklemek tat algısını artırabilir.
• Metal kaşık yerine plastik veya tahta kaşık kullanmak metalik tadı azaltabilir.
• Kırmızı et yerine tavuk, balık, yumurta veya baklagiller tercih edilebilir.
• Soğuk veya oda sıcaklığındaki yiyecekler bazı kişiler için daha kolay tüketilebilir.
• Ağız hijyenine dikkat etmek tat değişikliğini azaltmaya yardımcı olabilir.

İştahsızlık
Tedaviler, yorgunluk ve psikolojik stres iştah kaybına neden olabilir. Uzun süreli iştahsızlık kilo kaybına yol açabilir.
Ne yapabilirsiniz?

• Büyük öğünler yerine küçük ve sık öğünler tüketin.
• Protein ve enerji açısından zengin besinler tercih edin (yumurta, yoğurt, peynir, kuruyemiş).
• Aç hissetmeseniz bile gün içinde küçük porsiyonlar tüketmeye çalışın.
• Yemek saatlerini düzenli tutmak iştahın geri kazanılmasına yardımcı olabilir.

Önemli: Haftada 1 kg’dan fazla kilo kaybı varsa bunu mutlaka doktorunuza bildirin.

Bulantı ve Kusma
Kemoterapi ve bazı ilaçlar mide bulantısı ve kusmaya yol açabilir.
Ne yapabilirsiniz?

• Yağlı ve ağır yemeklerden kaçının.
• Az miktarda ve sık aralıklarla beslenin.
• Zencefil veya limon bazı hastalarda bulantıyı azaltabilir.
• Çok sıcak yemekler yerine ılık veya soğuk gıdalar tercih edilebilir.
• Yemek sırasında fazla sıvı içmemek bulantıyı azaltabilir.

İshal
Bazı kemoterapiler, antibiyotikler veya immünoterapi bağırsak hareketlerini artırarak ishale neden olabilir.
Ne yapabilirsiniz?

• Gün içinde yeterli sıvı alın.
• Muz, pirinç, yoğurt ve patates gibi daha kolay sindirilen gıdaları tercih edin.
• Çok yağlı, baharatlı ve liften çok zengin gıdalardan geçici olarak kaçının.
• İshal birkaç günden uzun sürerse doktorunuza başvurun.

Kabızlık
Bazı kemoterapiler, ağrı kesiciler veya hareket azalması kabızlığa neden olabilir.
Ne yapabilirsiniz?

• Gün içinde yeterli miktarda su için.
• Lifli gıdalar tüketin (sebzeler, meyveler, tam tahıllar).
• Günlük hafif yürüyüş bağırsak hareketlerini artırabilir.
• Kabızlık uzun sürerse doktorunuza danışın.

Sorun	Öneriler
İştahsızlık	Sevdiğin yemekleri seç, sofrayı renklendir
Bulantı	Soğuk yemek, zencefil çayı (1 fincan/gün), yemek öncesi dinlen
Kabızlık	3 L su + kuru erik kompostosu + kepekli ekmek
İshal	Muz, pirinç, elma püresi, tost (BRAT diyeti)
Ağız yarası	Karbonatlı suyla gargara, adaçayıyla çalkala (içilmez)

Ağız bakımı:

• Her yemek sonrası 1 çay kaşığı karbonat + 1 bardak kaynatılmış su.
• Trombosit > 30 000 ise yumuşak fırça.
• Diş işlemleri öncesi hematoloğa danış.

Yeni kılavuzlar (ESPEN, NCCN) “nötropenik diyet” yerine gıda güvenliği yaklaşımı öneriyor.
Amaç, besin çeşitliliğini koruyarak enfeksiyon riskini azaltmak.

GÜVENLİ (YENEBİLİR)
• Tam pişmiş et/tavuk/balık
• Pastörize süt, yoğurt, beyaz peynir
• Soyulmuş meyve (muz, portakal, elma)
• Kapalı paketli gıdalar
• Şişe veya kaynatılmış su

RİSKLİ (YENMEMELİ)
• Çiğ veya az pişmiş et, sushi, çiğ köfte
• Açık süt, küflü peynir
• Çiğ salata, filiz, yıkanmamış meyve
• Sokak yemeği, açık büfe
• Musluk suyu, dışarıda buz

• ÖRNEK MENÜ KANSERLE YAŞAM REHBERİ İÇİNDE BULUNMAKTADIR

• Enerji: 25–30 kcal/kg/gün
• Protein: 1.0–1.5 g/kg/gün
• Vitamin-mineral: önerilen günlük alım miktarlarda, yüksek dozdan kaçın

Kural	Nasıl Yapılır?
Küçük, sık öğün	Günde 5-6 kez az miktarda
Protein	Her öğünde yumurta, yoğurt, et veya baklagil
Sıvı	2–3 L/gün (su, çorba, ayran)
Meyve-sebze	Soyulmuş, pişmiş, konserve
Enerji desteği	Gerekirse doktor onaylı besin desteği

Günde 2 porsiyon (toplam 300–400 g) meyve yeterlidir.

“Soy ya da pişir.”

• Tam pişmiş et, tavuk, balık (haşlama, fırın, buharda)
• Pişmiş sebzeler (patates, havuç, kabak, ıspanak, pırasa vb.)
• İyice soyulmuş meyveler (muz, elma, portakal, armut)
• Salatalar birkaç damla yeni kesilmiş limon sıkılabilir (ağız yarası varsa dikkat)
• Pastörize süt, yoğurt, beyaz peynir
• Yemeklere konulan az miktar pişmiş sarımsak
• Kapalı paketli gıdalar (bisküvi, kraker, pirinç, makarna)
• Şişe veya kaynatılmış su
• Siyah çay, Ihlamur, Elma çayı, Papatya çayı
• Bitki çayları poşet ve güvenilir markalı olmalı, açık satılan karışımlar tercih edilmemelidir.

---

Bitkisel Ürünler ve Takviyeler

Doktor önerisi olmadan bitkisel ürünler veya gıda takviyeleri kullanılmamalıdır. Özellikle önerilmeyenler:

• Kurkumin / zerdeçal kapsülleri
• Yeşil çay ekstraktı
• Sarımsak kapsülleri
• Ginkgo biloba
• Ginseng
• Ekinezya
• Yüksek doz vitamin ve antioksidan takviyeleri

Ürün	Kullanım Şekli
Zencefil çayı	Günde 1 fincan; trombositopenide kaçınılır.
Omega-3 (balık yağı)	Doktor onayıyla, ancak trombosit >100 000/µL ise.
Adaçayı	Gargara olarak kullanılabilir, içilmez.
Papatya çayı	Alerjisi olmayanlarda sınırlı.
Pastörize bal (market balı)	1 tatlı kaşığı/gün.

Yöntem	Durum	Açıklama
Haşlama / Buharda	✅ En güvenli	100 °C üzerinde patojenleri yok eder, besin değerini korur.
Fırında pişirme	✅ Güvenli	En az 180 °C’de uzun süreli pişirme gerekir.
Teflon veya döküm tavada az yağlı pişirme	✅ Uygun	Etin içi tamamen pişmeli, pembe kalmamalı.
Izgara (önceden haşlanmış gıda)	⚠️ Sınırlı	Dış kısmı yanmadan, içi önceden pişmiş olmalı; kanserojen oluşumu önlenir.
Kızartma (yağda)	⚠️ Sınırlı ve seyrek	Tek seferlik yağ, orta ısı; sık yapılmamalı.
Çiğ veya az pişmiş ürün	🚫 Yasak	Bakteri ve parazit riski.

💬 Altın kural: “Haşla, fırınla, buharda pişir. Izgara veya kızartmayı nadiren, iyi pişirerek yap.”

Vücudun antikor ve savunma hücreleri proteinle yapılır.

Her gün 1.2–1.5 g/kg/gün protein hedeflenmeli.
(Örn: 60 kg hasta → 75–90 g/gün)

Güvenli kaynaklar:

• İyi pişmiş et, tavuk, balık
• Yumurta (kaynatılmış veya iyi pişmiş omlet)
• Pastörize süt, yoğurt, peynir
• Pişmiş mercimek, nohut, kuru fasulye

A, C, E vitaminleri ve çinko/selen kaynakları bağışıklıkta kilit rol oynar.

Nötropenik dönemde bile pişmiş sebze güvenlidir.

Önerilenler:

• Havuç, kabak, brokoli, ıspanak (pişmiş)
• Soyulmuş elma, armut, muz
• Taze sıkılmış limonlu sebze çorbası

• Bağışıklığın yenilenmesi için 7–8 saat gece uykusu gereklidir.

• Uyku bozukluğu sitokin dengesini bozar, nötrofil fonksiyonlarını zayıflatır.
• Uykudan 2 saat önce ekran ve kafein kesilmelidir.

• Hafif yürüyüş (günde 10–20 dk) T-hücre fonksiyonlarını artırır.
• Yorgunluk varsa oturarak bacak egzersizleri bile faydalıdır.

• Kronik stres kortizolü yükseltir → immün baskı artar.
• Kısa nefes egzersizleri, müzik, dua, meditasyon, sevdiğin aktiviteler ilaç gibidir.
• Psikolojik destek almak bağışıklığı da güçlendirir.

• Bağırsak florası bağışıklığın yaklaşık %70’ini oluşturur.
• Pastörize yoğurt yenilmelidir.
• Ev yapımı kefir, fermente turşu yasak (enfeksiyon riski nedeniyle).

• Her gün 10–15 dk güneşlenme (cam arkasından değil!).
• Hekim önerisiyle D vitamini düzeyi izlenir ve gerekirse destek verilir.

Hematolojik tedavi gören kadınlarda adet dönemi zaman zaman farklı seyredebilir. Kan değerlerindeki düşüklük, ilaç etkileri veya hormonal değişiklikler regl süresini ve miktarını etkileyebilir.

Bu dönemde amaç hem kan kaybını azaltmak hem de enfeksiyon riskini önlemektir.

Genel Bilgiler

• Trombosit sayısı düşükse (özellikle 50.000’in altındaysa) adet kanaması normalden fazla olabilir. Bu durumda hematoloğunuz geçici adet baskılayıcı ilaçlar önerebilir.
• Kemoterapi ile adet düzensizliği görülebilir. Aldığınız tedaviye göre bu durum kalıcı adet görmeme haline gelebilir.

Regl Döneminde Dikkat Edilmesi Gerekenler

• Ağrı ve kramplar için parasetamol kullanılabilir. İbuprofen, naproksen, aspirin gibi ilaçlar kanamayı artırabileceği için kullanılmamalıdır.
• Ped kullanılmalıdır. Tampon ve menstrüel kaplar enfeksiyon riski taşır, bu yüzden yasaktır.
• Ped sık değiştirilmelidir. Uzun süre aynı pedin kullanımı enfeksiyon riskini artırır.
• Ilık duş yapılabilir, ancak küvette banyo, havuz, sauna ve hamam önerilmez.
• Bol sıvı alınmalıdır (Günde 2–3 litre su, ayran, çorba).
• Demir açısından zengin pişmiş gıdalar tercih edilmelidir: kırmızı et, yumurta, mercimek, bulgur, ıspanak.
• Aşırı kanama (pedin 1 saatte dolması), pıhtılı akıntı, kötü koku, ateş veya kasık ağrısı olursa hemen hematoloğa haber verilmelidir.
• Regl döneminde hafif egzersizler (kısa yürüyüş, nefes çalışmaları) rahatlatabilir.

Kemoterapi ve hedefe yönelik ilaçlar, yumurtalık fonksiyonlarını geçici ya da kalıcı olarak etkileyebilir.

Tedavi Öncesinde

• Gebelik planı varsa mutlaka hematolog + kadın doğum birlikte değerlendirmelidir.
• Gerekirse yumurta dondurma (oosit kriyoprezervasyonu) yapılabilir.
• Hormonlu doğum kontrol yöntemleriyle adet geçici olarak baskılanabilir; bu yumurtalıkları tedavi süresince korur.

Tedavi Sonrasında

• Adet geri dönene kadar gebelik planlanmamalıdır.
• Gebelik için genellikle 6–12 ay beklenir.
• Gebelik düşünülüyorsa mutlaka hematolog onayı alınmalıdır.
• Adet 1 yıl boyunca dönmezse jinekolojik değerlendirme gerekir (kalıcı menopoz olabilir).

• Bazı tedaviler sperm sayısını azaltabilir → tedavi öncesi sperm dondurma önerilir.
• Tedavi sonrası 6–12 ay korunma gerekir.
• Libido veya ereksiyon sorunu geçici olabilir; toparlanma süreciyle normale döner.

• Nötropeni (NEO <500) veya trombositopeni (PLT<50.000/µL) dönemlerinde cinsel ilişki önerilmez (enfeksiyon ve kanama riski artar).
• Mukozit, yara veya akıntı varsa ilişkiye ara verilmeli.
• Durum düzeldiğinde ve hematolog onayladığında cinsel yaşam güvenle yeniden başlayabilir.
• Vajinal kuruluk olursa su bazlı kayganlaştırıcı kullanılabilir.
• Prezervatif kullanımı önerilir; oral/anal seks uygun değildir.
• Ağrı, yanma, akıntı fark edilirse ilişki durdurulmalı, hematolog bilgilendirilmeli.

• Kullandığın tüm ilaçları, vitaminleri, bitkisel ürünleri ve takviyeleri doktoruna bildir.
• Daha önce geçirdiğin ameliyatlar, enfeksiyonlar, alerjiler, kalp-akciğer-karaciğer sorunları varsa mutlaka söyle.
• Doktorun tedavi planını senin tıbbi geçmişine göre şekillendirir.

• Kemoterapi ilaçları doğmamış bebek için zararlı olabilir. Tedavi süresince etkili bir doğum kontrol yöntemi kullanmalısın.
• Tedavi döneminde emzirme önerilmez.
• Gebe kalma planın varsa ya da partnerin gebe ise, bunu önceden doktoruna mutlaka bildir.

Bazı kemoterapi ilaçları geçici ya da kalıcı kısırlığa neden olabilir.

• Tedavi öncesinde çocuk sahibi olma planın varsa, doktorunla yumurta ya da sperm saklama seçeneklerini konuş.
• Regl dönemlerinde düzensizlik, kesilme ya da menopoz benzeri belirtiler görülebilir; bunlar genellikle geçicidir.

• Tedaviye başlamadan önce gerekli aşıların zamanlamasını doktorun belirlemeli.
• Kemoterapi sırasında canlı virüs içeren aşılar yapılmamalıdır.
• Diş tedavisi ya da cerrahi işlem gerekiyorsa, kemoterapi öncesinde yapılması tercih edilir.

• Beslenmene özen göster: Yeterli protein, sebze, meyve ve sıvı al.
• Uyku düzenini koru: Yorgunluk, bağışıklık sistemini zayıflatabilir.
• Hafif egzersizler, kan dolaşımını ve genel dayanıklılığı artırır.
• Sigara ve alkol bağışıklığı zayıflatır, mümkünse tamamen bırak.

Bazı kemoterapi ilaçları bu organlar üzerinde geçici etkiler yaratabilir.

• Tedavi öncesi yapılan kan testleri, EKG veya akciğer grafisi seni korumak içindir.
• Nefes darlığı, göğüs ağrısı, çarpıntı, ödem gibi şikayetlerde doktorunu hemen bilgilendir.

Kemoterapi, bağışıklık sistemini geçici olarak zayıflatır.

• Ellerini sık sık yıka, kalabalık ortamlardan uzak dur.
• Soğuk algınlığı, ateş, öksürük, idrarda yanma, yara kızarıklığı gibi bulgular olursa hemen haber ver.
• Doktorunun önerdiği şekilde koruyucu ilaçlar veya beslenme desteği alabilirsin.

Kemoterapi sadece bedeni değil, ruhu da yorar.

• Kaygı, uykusuzluk, moral bozukluğu yaşaman normaldir.
• Psikolog ya da destek gruplarıyla görüşmek, bu süreci daha sağlıklı geçirmeni sağlar.
• Sevdiklerinle iletişimde kal, yalnız hissettiğinde yardım istemekten çekinme, tatlım.

• Doktorunun verdiği ilaç programına eksiksiz uymalısın.
• İdrar renginde değişiklik, mide bulantısı, saç dökülmesi, kabızlık gibi etkiler olabilir; çoğu geçicidir.
• Şiddetli bulantı, ateş, ağız yarası, kanama ya da nefes darlığı olursa hemen ekibine haber ver.

✨ Bu dönem bir dayanıklılık maratonudur, sprint değil.

Yavaşla, dinlen, kendini suçlama.✨

✨Vücudun savaşırken senin en büyük görevin ona destek olmak — iyi beslen, dinlen, sevildiğini unutma.✨

• Tedaviden birkaç gün önce iyi dinlen, yeterli su iç, ağır egzersizlerden kaçın.
• Yan etkiler için sana özel plan yapılacağından, her kür öncesi kan tahlillerini düzenli yaptır.
• Port, kateter ya da damar yolu açılacaksa, nasıl kullanılacağını ve bakımını öğren.

• Evde dinlenme alanın rahat, havadar ve temiz olsun.
• Evcil hayvanların aşılarının tam olması, çiçek toprağıyla direkt temas etmemen gibi basit önlemler, enfeksiyon riskini azaltır.
• Yemeği hazırlayan kişiye hijyen kurallarını açıkla; gerekirse tek kullanımlık eldiven öner.
• Ziyaretçi kabul edeceksen, soğuk algınlığı olan kişiler kesinlikle gelmemeli.

Her “doğal” ürün güvenli değildir. Özellikle yeşil çay, nar, greyfurt suyu, ginseng, sarı kantaron, zerdeçal gibi bitkiler bazı kemoterapi ilaçlarıyla etkileşir.

• Kullandığın her takviyeyi doktorunla paylaş — çünkü “zararsız” gibi görünen bir karışım bile ilacın etkinliğini azaltabilir.

• Kemoterapi sırasında su çok önemlidir: Günde en az 2–2.5 litre su iç.
• Pastörize olmayan süt ürünleri, çiğ et, balık ve yumurtadan uzak dur.
• Taze sebze ve meyveleri mutlaka iyi yıka ve kabuğunu soy.
• İştahsızlık olursa, az ama sık yemekle dengeyi koru.
• Nar ekşisi, balzamik sirke ve zeytin ölçülü tüketilebilir; ev yapımı ürünler yerine pastörize olanları tercih et.

• Tedavi öncesinde diş muayenesine gitmek çok faydalıdır.
• Tedavi süresince alkolsüz ağız gargaraları ve yumuşak diş fırçası kullan.
• Ağız içinde yara gelişirse tuzlu su veya karbonatlı su gargarası iyi gelir (ama açık yara varsa doktoruna danış).

• Cilt hassaslaşır; güneşten koruyucu, nemlendirici ve parfümsüz ürünler kullan.
• Saç dökülmesi moral bozabilir ama geçicidir. Saç dökülmeden önce peruk seçimi yapmak psikolojik olarak daha kolay olur.
• Başını güneşten koru; sıcak havalarda şapka, kışın yumuşak bere tak.

Tedavi döneminde uyku bozukluğu yaygındır.

• Her gün aynı saatte yatıp kalk.
• Yatmadan önce ekrandan uzaklaş, rahatlatıcı müzik veya nefes egzersizi dene.
• Gerektiğinde doktorunla uyku desteği konusunda konuş.

Ruhsal destek almak, duygusal yükü hafifletir. “Güçlü ol” baskısı hissetme, duygularını yaşamak da bir güç göstergesidir.

Kemoterapi gören hastaların bilmesi gereken acil durumlar mutlaka yazılmalı:

• 38°C üzeri ateş
• Şiddetli kusma, ishal, kanama, nefes darlığı, göğüs ağrısı, idrarda yanma veya kan

Bu belirtilerden biri olursa, derhal doktorunla veya kemoterapi hemşirenle iletişime geçmelisin.

• Randevuya tok gitme ama çok da dolu mideyle gitme.
• Yanına su, küçük atıştırmalık, battaniye, müzik ya da kitap alabilirsin.
• Yan etkiler korkutmasın; çoğu önlenebilir ve kontrol altına alınabilir.

• Hayvanların aşıları ve parazit tedavileri düzenli yapılmalı.
• Dışkı, tüy, salya, mama kabı ile temas edilmemeli.
• Temas sonrası eller sabunla 2 dakika yıkanmalı.
• Hayvanın hastalık belirtisi (ishal, tüy dökülmesi, yara) varsa veteriner kontrolü ve geçici izolasyon gerekli.
• Kedi/köpek tüyü dökülen alanlar HEPA filtreli süpürge ile temizlenmeli.

• Ev halkı: Sağlıklıysa maskesiz temas serbest.
• Evde hasta varsa: Maske tak, el hijyenine dikkat et.
• Bebek varsa: Sağlıklıysa sarılmak serbest; hasta ise teması ertele.
• Kreşe/okula giden çocuk: Eve gelince kıyafet değiştirip elini yıkasın.
• Misafir ağırlama: En fazla 2–3 kişi, maskeli, 1 saati geçmeyen görüşme.
• Sosyalleşme: Kapalı alanda kısa, açık havada uzun görüşme tercih edilir.

🏠 Evde Yaşam

• Ev halkı ile aynı evde maskesiz oturabilir.
• Ancak evde biri soğuk algınlığı, grip, ateş, boğaz ağrısı yaşıyorsa → maske takın, yakın temastan kaçının.
• Evde bebek varsa:
  • Sağlıklıysa sarılmak serbest, temas öncesi eller yıkanmalı.
  • Bebek veya çocuk hasta ise (nezle, öksürük, ateş) → yakın temas etmeyin, maske kullanın.

👨‍👩‍👧 Kreşe / Okula Giden Çocuğu Olan Hastalar

• Çocuk kreşe veya okula devam edebilir, ancak hasta kişiyle yakın temas sonrası ellerini yıkamalı.
• Çocuk eve geldiğinde kıyafet değişimi önerilir.
• Eğer çocukta aktif enfeksiyon varsa, geçici izolasyon (3–5 gün) uygundur.

🧍‍♀️ Misafir Ağırlama / Sosyalleşme

• Evde misafir kabulü: En fazla 2–3 kişi, maskeli ve kısa süreli (≤1 saat) görüşme.
• Kapalı kalabalık ortamlardan kaçının.
• Açık hava buluşmaları (bahçe, balkon, park gibi) daha güvenlidir.
• Tokalaşma, sarılma yerine uzaktan selamlaşma tercih edin.

• Kesin yasaklar: Süpürgeyle toz kaldırmak, toz bezi silkelemek, çamaşır suyu veya küflü alan temizliği.
• Temizlik sonrası: Eldiven çıkarıldıktan sonra eller 2 dakika sabunla yıkanmalı.
• Kan değerleri normal ise ancak hafif işler yapılabilir (ıslak bezle toz alma, bulaşık makinesi yerleştirme, çamaşır asma).
• Nötropeni (NEO <500): Temizlik yapılmamalı. Toz, küf, deterjan buharı enfeksiyon riski taşır.
• Trombositopeni (PLT <50.000): Ağır kaldırma, eğilme, çarpmadan kaçınma gerekir; temizlik önerilmez.