Tanım

Vücudun sağlıklı kırmızı kan hücreleri (alyuvarlar) üretmesi için gerekli olan demir mineralinin yetersizliği sonucu gelişen kansızlıktır. Demir, oksijen taşıyan hemoglobin adlı proteinin yapısında bulunur. Eksikliğinde dokular yeterince oksijen alamaz ve kişi kendini sürekli halsiz hisseder. En sık görülen anemi türüdür.

Nedenleri / Risk Faktörleri

• Yetersiz demir içeren beslenme (özellikle vejetaryen/veganlarda)
• Kadınlarda aşırı adet kanaması
• Gebelik ve emzirme döneminde artan ihtiyaç
• Sindirim sistemi kanamaları (ülser, polip, hemoroid, kolon tümörleri)
• Mide küçültme ameliyatı sonrası emilim bozukluğu
• Çocuklarda hızlı büyüme
• Çölyak hastalığı gibi bağırsak emilim bozuklukları

Takip / İzlem

Tedaviden 1–2 ay sonra kan değerleri kontrol edilir. Ferritin normal seviyeye gelene kadar devam edilir. Uzun süreli tedavilerde mide rahatsızlığı ve kabızlık görülebilir.

Demir Eksikliğine İyi Gelen Besinler

Yaşam Tarzı ve Destekleyici Önlemler

Demir vitamininden zengin ve vücutta kullanılabilirliği (biyoyararlanımı) yüksek besinlerle beslenmek. Demir, hayvansal kaynaklı (heme demiri) veya bitkisel kaynaklı (non-heme) alınabilir. Hayvansal kaynaklı olan demir iyi emilir. Bitkisel kaynaklı ise C vitamini ile birlikte alındığında daha iyi emilir.

• C vitamini (limon, domates, biber, portakal, kivi, çilek) ile birlikte tüketin
• Çay, kahve tüketimi bitkisel demir emilimini azaltır
• Süt ve kalsiyum içeren gıdalar/vitaminler, her hayvansal hemde bitkisel demirin emilimini bir miktar azaltabilir; bu yüzden demir takviyeleri süt ürünlerinden en az 1 saat ayrı alınmalıdır.
• Gebelikte folik asitle birlikte demir desteği önerilir.
• Bariatrik cerrahi (mide küçültme ameliyatı) sonrası düzenli takviye ve hekim takibi şarttır.
• Düzenli uyku, yürüyüş ve bol sıvı tüketimi, yorgunluğu azaltır.

Tanım

B12 vitamininin eksikliği, kemik iliğinde büyük ve işlevsiz kırmızı kan hücrelerinin üretimine yol açar. Ayrıca sinir sisteminin korunmasında da hayati rol oynar; bu yüzden eksiklik hem kansızlığa hem de nörolojik belirtilere neden olabilir.

Nedenleri / Risk Faktörleri

• Intrinsic faktör eksikliği (midede üretilen özel bir protein)
• Vegan/vejetaryen beslenme
• Mide ameliyatları, kronik gastrit
• İleri yaş
• Uzun süreli mide asit baskılayıcı ilaç kullanımı (mide koruyucu ilaçlar)
• Alkol, sigara

Belirtiler

• Halsizlik, yorgunluk
• Ellerde-ayaklarda uyuşma, karıncalanma
• Dil ağrısı, kırmızı-parlak dil
• Hafıza zayıflığı, unutkanlık
• Dengesiz yürüme, kas güçsüzlüğü

Takip / İzlem

Tedaviden sonraki 1–3 ayda kan testleri yapılır. Kronik olgularda ömür boyu aralıklı takviye gerekebilir.

B12 Eksikliğine İyi Gelen Besinler

Besin	100g'daki B12 (µg)	Özellik / Not
Dana / kuzu ciğeri	60–80 µg	En yüksek doğal kaynak, çok yoğun
Midye / istiridye	15–25 µg	B12 bakımından zengin, kolay emilim
Tavuk ciğeri	16–18 µg	Pratik ve ulaşılabilir
Sardalya (konserve)	8–10 µg	Emilimi yüksek, güvenli kaynak
Ton balığı	8–9 µg	Kas dokusu B12 yönünden güçlü
Sığır eti (yağsız)	2–3 µg	Günlük destekleyici
Yumurta (özellikle sarısı)	1–1.5 µg	Emilimi düşük ama destekleyici
Süt ve yoğurt	0.8–1 µg	Emilim için mide asidi yeterli olmalı

Yaşam Tarzı ve Destekleyici Önlemler

B12 içeren gıdalar: Sadece hayvansal besinlerde bulunur. Kırmızı et, balık (özellikle somon, ton), karaciğer, yumurta, süt, peynir.

• Veganlar düzenli B12 takviyesi almalıdır
• Alkol ve sigara, sinir hücreleri üzerinde toksik etki yapar ve sinir hasarını artırabilir; bu nedenle özellikle nörolojik bulgular varsa sınırlandırılmalıdır.

Tanım

Folik asit (B9 vitamini, folat) eksikliğinde kemik iliğinde büyük ve olgunlaşmamış kırmızı kan hücreleri üretilir. B12 eksikliğine benzer bir tablo oluşturur, ancak sinir sistemi genellikle etkilenmez.

Nedenleri / Risk Faktörleri

• Yetersiz yeşil yapraklı sebze tüketimi
• Alkol kullanımı
• Gebelik (folik asit ihtiyacı artar)
• Çölyak veya Crohn hastalığı gibi barsak hastalıkları
• Bazı ilaçlar (antiepileptikler, metotreksat vb.)

Belirtiler

• Yorgunluk, halsizlik
• Nefes darlığı
• Dil ağrısı, ağız yaraları
• Hafif sarılık
• İştahsızlık

Doğal Besinler

(Biyoyararlanım oranı ~%50–80; taze tüketilirse daha yüksek)

Besin	100g'daki Folat (µg)	Özellik / Not
Karaciğer (özellikle dana veya tavuk)	200–350 µg	En yüksek biyoyararlanım; doğal folat formu
Ispanak, pazı, kara lahana (pişmemiş)	190–200 µg	Folat bakımından zengin, taze tüketilmeli
Mercimek (pişmiş)	180 µg	Isıyla bir miktar folat kaybı olur ama hâlâ güçlü
Nohut (pişmiş)	170 µg	Bitkisel kaynaklarda emilim oranı iyi
Brokoli (haşlanmış)	120 µg	Isıya dayanıklı folat içerir
Kuru fasulye, barbunya	100–120 µg	Lif + folat kombinasyonu
Avokado	80–90 µg	Yağ içeriği, folatın kullanılabilirliğini artırır
Asparagus (kuşkonmaz)	130–150 µg	En zengin sebze kaynaklarından biri
Yumurta (özellikle sarısı)	45–50 µg	Destekleyici kaynak

Yaşam Tarzı ve Destekleyici Önlemler

Folik asit kaynakları: ıspanak, brokoli, roka, mercimek, nohut, portakal, avokado, karaciğer.

• C vitamini (limon, domates, biber, portakal, kivi, çilek) ile birlikte tüketin
• Çiğ veya buharda pişirme, kaynama yerine tercih edilmeli (folat ısıyla kolay parçalanır).

Emilimi Azaltan Durumlar

• Uzun süreli antibiyotik veya antiepileptik kullanımı
• Malabsorpsiyon (çölyak, Crohn, bağırsak cerrahisi sonrası)
• Alkol ve sigara kullanımı
• Aşırı kafein alımı

Takip / İzlem

Hamilelerde düzenli takip önerilir (nöral tüp defekti riskini azaltır).

Tanım

Bağışıklık sisteminin, kanın pıhtılaşmasını sağlayan trombositleri yanlışlıkla yok etmesiyle ortaya çıkan hastalıktır. Sonuçta trombosit sayısı azalır ve kanama eğilimi artar. Çocuklarda genellikle geçicidir, erişkinlerde kronikleşebilir.

Nedenleri / Risk Faktörleri

• Otoimmün mekanizma (en sık)
• Viral enfeksiyonlar (özellikle çocuklarda)
• Romatizmal hastalıklar (SLE, RA vb.)
• Bazı ilaçlar (antibiyotikler, antiepileptikler vb.)

Takip / İzlem

Akut olgularda haftalık, kronik olgularda 3–6 ayda bir kontrol. Kanama bulgusu varsa acil değerlendirme.

Yaşam Tarzı ve Destekleyici Önlemler

• Temas sporlarından kaçınılmalı
• Aspirin ve kan sulandırıcı ilaçlar kullanılmamalı
• Diş fırçalama nazik yapılmalı

Trombosit artıran besin YOKTUR ama bazı yiyeceklerden kaçınmak korumayı sağlayabilir:

• Alkol (kemik iliğini baskılar)
• Yapay tatlandırıcılar / aspartam (otoimmün yanıtı tetikleyebilir)
• Greyfurt / Nar suyu (ilaç metabolizmasını bozabilir)
• Papaya yaprağı
• Ginseng, ekinezya, spirulina
• Yüksek doz zencefil
• Yüksek doz sarımsak

Tanım

Talasemi taşıyıcılığı (Beta talasemi taşıyıcılığı), genetik olarak hemoglobin üretiminde görevli genlerden birinde bozukluk olması durumudur. Taşıyıcılarda genellikle ciddi kansızlık olmaz, ancak kan değerlerinde hafif düşüklük görülebilir. Bulaşıcı değildir; ömür boyu sürer.

Nedenleri / Risk Faktörleri

• Ailesel (kalıtsal) geçişlidir
• Her iki ebeveynden de gen geçerse ağır talasemi (major) gelişebilir
• Özellikle Akdeniz bölgesinde sık görülür

Belirtiler

• Çoğu kişi asemptomatiktir
• Hafif halsizlik, solukluk görülebilir
• Demir eksikliği ile karıştırılabilir (bu nedenle demir seviyelerinin bakılması önemlidir)

Yaşam Tarzı ve Destekleyici Önlemler

• Gereksiz demir takviyesi kesinlikle alınmamalıdır
• Dengeli beslenme ve düzenli takip yeterlidir
• Ailede taşıyıcılık öyküsü varsa genetik danışmanlık alınmalıdır